Ochrona pszenicy ozimej a wycofywanie przez UE substancji czynnych

Aktualnie do ochrony pszenicy ozimej przed agrofagami zarejestrowanych jest w Polsce 1225 środków ochrony roślin ( ś.o.r.), z czego największą grupę stanowią herbicydy, których jest 469, następnie fungicydy – 453, insektycydy – 80, regulatory wzrostu – 100 i moluskocydy – 31 oraz zaprawy fungicydowe – 80 a od 2013 r. nie ma zapraw insektycydowych, gdy wycofano s.cz. z grupy neonikotynoidów.

Ogólne zużycie s.cz. w pszenicy ozimej

W Polsce pszenicy ozimej atakowany jest przez ponad 100 agrofagów. Zagrożenia gospodarcze, które powodują wymagają przeprowadzania zabiegów ochronnych. Ich liczba w ostatnich latach stopniowo wzrasta. Aktualnie w Polsce na plantacjach pszenicy ozimej wykonuje się w sezonie średnio 9 zabiegów opryskiwania, w tym najwięcej (bo aż 4,22 razy) zwalcza się patogeny, chwasty redukuje się 3,10-krotnie, a szkodniki 0,47-krotnie. Z kolei regulatory wzrostu używa się 0,98-krotnie, natomiast moluskocydy stosowane są tylko 0,01 razy.

Według danych GUS oraz IERiGŻ – PIB (tab.1), do ochrony pszenicy ozimej zużywa się u nas tylko 1,239 kg s.cz./ha – w tym najwięcej herbicydów, bo 0,515, fungicydów – 0,444, a najmniej insektycydów, bo tylko 0,024. W okresie przystąpienia Polski do UE w 2004 r. zużywano w pszenicy ozimej aż 1,850 kg/ha s.cz., czyli od tego czasu nastąpiła redukcja o 0,611. Jest to wielkie osiągnięcie świadczące o podjęciu od początku działań prośrodowiskowych. W Polsce chemizacja produkcji pszenicy ozimej jest niska w porównaniu np. do ziemniaka, gdzie zużywa się 3,67 kg s.cz./ha, czyli 2,431 kg więcej. Z kolei w buraku cukrowym stosuje się 2,67 kg s.cz./ha, czyli 1,431 kg więcej, a w rzepaku ozimym 1,673 kg s.cz./ha, więc tylko  mniej o 0,434 niż w rzepaku. Ze zbóż pszenica ozima podlega największej chemizacji, gdzie stosuje się 1,239 kg s.cz./ha, następnie pszenżyto ozime – 1,155, jęczmień ozimy – 1,130, pszenica jara – 0,744, jęczmień jary – 0,564, mieszanki zbożowe – 0,56, owies – 0,439, najmniej zużywa się w życie ozimym, bo tylko 0,32,

Substancje czynne herbicydów

Aktualnie w Polsce do regulacji zachwaszczenie na plantacjach pszenicy ozimej zarejestrowane są 469 herbicydów. W najbliższych latach może zostać wycofanych 8 s.cz., w tym najwięcej, bo aż 83 ś.o.r.które zawierają diflufenikan, następnie flufenacet, występujący w 55 preparatach, metsulfuron metylowy – 30, chlorotoluron – 13, pendimetalina – 10, metrybuzyna – 7, flurochloridon – 2 oraz aklonifen, który zarejestrowany jest w 1 herbicydzie. Zmniejszenie liczby herbicydów wymusi na praktykach polepszenie poziomu agrotechniki, co jest zgodne z integrowaną ochroną roślin. Obecnie w Polsce najwięcej herbicydów zarejestrowanych jest do zwalczania gwiazdnicy pospolitej – 371 preparatów oraz tasznika pospolitego – 330. Po kolejnej redukcji pozostanie ich odpowiednio 267 oraz 262 (tab.2).

Substancje czynne fungicydów nalistnych i zapraw nasiennych

W Polsce do pszenicy ozimej przed patogenami MRiRW zarejestrowało 453 fungicydów nalistnych. Unia Europejska opublikowała wykaz s.cz., które po ewentualnie negatywnej ocenie mogą zostać wycofane ze stosowania. W pszenicy ozimej taka sytuacja może dotyczyć aż 6 s.cz., co spowoduje ich redukcję o 27%. Najwięcej fungicydów nalistnych może zostać wycofanych w przypadku wykreślenia tebukonazolu, który zawarty jest w 68 fungicydach nalistnych. Także duże znaczenie w ochronie pszenicy ozimej ma metkonazol, który zawarty jest w 35 fungicydach, difenokonazol zawarty w 29, benzowinydyflupyr, który zawarty jest w 9 fungicydach oraz bromokonazol i cyprodynil, które zawarte są w po 7 preparatach. Dlatego ewentualne wycofanie tak dużej liczby fungicydów nalistnych spowoduje duże problemy z prawidłową ochroną pszenicy ozimej przed patogenami. Taka sytuacja przyspieszy proces powstawania odporności patogenów na stosowane fungicydy, co zwiększy chemizację środowiska, gdyż zaistnieje konieczność powtarzania zabiegów ochronnych.

Obecnie najwięcej fungicydów nalistnych zarejestrowanych jest do zwalczania septoriozy paskowanej liści pszenicy – 395, ale po potencjalnej redukcji przez UE może pozostać 289. Również zwalczanie mączniaka prawdziwego zbóż i traw zostanie ograniczone z 337 do 270 fungicydów nalistnych. Podobna sytuacja dotyczy rdzy brunatnej pszenicy, gdzie zarejestrowanych jest 315 fungicydów nalistnych, a zostanie 272. Aktualnie najmniej rejestracji dotyczy łamliwości źdźbła zbóż, gdyż jest tylko 68 fungicydów nalistnych, a pozostanie 51.

Aktualnie zarejestrowanych jest 80 zapraw fungicydowych, a po ewentualnej redukcji może pozostać tylko 12. Może zostać wycofany fludioksonil, który jest w 48 zaprawach, tebukonazol – 23 oraz difenokonazol, zawarty w 16 zaprawach fungicydowych. Najwięcej zapraw nasiennych zarejestrowanych jest do zwalczania zgorzeli siewek, bo aż 50, ale może pozostać po redukcji tylko 6 zapraw. Najgorsza sytuacja doyuczy fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła i korzeni, bo aktualnie jest tylko 1 zaprawa, a po redukcji nie będzie żadnej zaprawy (tab. 3).

Substancje czynne insektycydów

Do zwalczania szkodników uszkadzających rośliny pszenicy ozimej zarejestrowane są aktualnie 86 insektycydy. W najbliższych latach może zostać wycofanych 27, w tym 14 insektycydów, które zawierają s.cz. lambda-cyhalotrynę. Również może zostać wycofana s.cz. gamma-cyhalotryna, która występuje w 6 insektycydach, esfenwalerat zarejestrowany w 3 preparatach oraz pirymikarb zarejestrowany w 4 środkach. Ewentualne wycofanie blisko 30% insektycydów spowoduje duże problemy ze zwalczaniem szkodników o istotnym znaczeniu gospodarczym w pszenicy ozimej. Dodatkowo nasili się problem odporności szkodników na stosowane insektycydy, co automatycznie będzie generowało większe koszty ochrony i paradoksalnie zwiększy poziom chemizacji.

Aktualnie do zwalczania mszyc zarejestrowano 74 insektycydy, natomiast po ewentualnym usunięciu pyretroidów oraz pirymikarbu może pozostać tylko 47 preparatów. Podobna sytuacja będzie miała miejsce w przypadku zwalczania skrzypionek, gdzie obecnie jest 47 insektycydów, a mogą pozostać tylko 32. Wycofanie 29% insektycydów spowoduje problemy z ochroną pszenicy przed szkodnikami oraz zwiększy i przyspieszy powstawanie odporności. Najgorsza sytuacja jest w zwalczaniu łokasia garbatka, gdzie jest tylko 5 insektycydów, a po ewentualnej redukcji pozostanie 1 preparat (tab. 4).

Substancje czynne biopreparatów

Do opryskiwania roślin pszenicy ozimej w Polsce zarejestrowane są tylko 3 biopreparaty mikrobiologiczne, które zawierają 3 różne mikroorganizmy.

Jeśli chodzi o biofungicydy, do opryskiwania roślin pszenicy zarejestrowany jest 1środek  zawierający pożyteczne bakterie Bacillus amyloliquefaciens szczep QST 713, który służy do zwalczania mączniaka prawdziwego zbóż i traw. Do zwalczania fuzarioz kłosów zarejesrtowane są 2 biofungicydy, które zawierają Pythium oligandrum. Do zwalczania szkodników pszenicy zarejestrowana jest pożyteczna bakteria Beauveria bassiana szczep ATTC 74040, który ogranicza wciornastki i drutowce (tab.5).

Przyszłość ochrony pszenicy ozimej

W Polsce do zwalczania agrofagów pszenicy ozimej zarejestrowanych jest 1225 ś.o.r., natomiast po ewentualnym wycofaniu przez UE aż 18 s.cz., mogą zostać usunięte 334 preparaty, co stanowi aż 27% (tab. 6). Taka sytuacja utrudni prawidłową ochronę pszenicy ozimej i spowoduje wzrost strat wyrządzanych przez agrofagi. Najgorsza sytuacja może dotycdzyć fungicydowych zapraw nasiennych, gdyż może zostać usuniętych aż 85% zapraw, co spowoduje duże problemy po wschodach pszenicy ozimej. Ewentualne wycofanie aż 27 % fungicydów nalistnych, będzie wymagało szybkiego wprowadzenia odmian odpornych i tolerancyjnych na patogeny. Przykładem postępu hodowlanego są odmiany pszenicy ozimej odporne i tolerancyjne na wirusy, które aktualnie są badane i wdrażane do praktyki.. Nadzieje związane są również z szerszym wykorzystaniem biopreparatów. To jednak wymaga dużo czasu. Poza tym są one droższe i wymagają większej wiedzy oraz odpowiednich warunków agrometeorologicznych podczas ich stosowania. Duży nacisk w ograniczaniu agrofagów położony jest na metody agrotechniczne. Metody niechemiczne pozwalają co prawda ograniczyć presję agrofagów, ale póki co stanowią uzupełnienie ochrony chemicznej pozwalając na obniżenie jej poziomu.

Tabela 1. Zużycie s.cz. w pszenicy ozimej w kg/ha

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS oraz IERiGŻ – PIB

Tabela 2. Liczba herbicydów zarejestrowanych w Polsce do zwalczania chwastów w pszenicy ozimej (stan na 21.08.2025 r.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z MRiRW

Tabela 3. Liczba fungicydów nalistnych oraz zapraw nasiennych zarejestrowanych w Polsce do zwalczania chorób w pszenicy ozimej (stan na 21.08.2025 r.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z MRiRW

Tabela 4. Liczba insektycydów nalistnych zarejestrowanych w Polsce do zwalczania szkodników w pszenicy ozimej (stan na 21.08.2025 r.)

Tabela 5. Biopreparaty mikrobiologiczne w pszenicy (stan na 21.08.2025 r.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych MRiRW

Tabela 6. Liczba zarejestrowanych środków ochrony roślin w pszenicy ozimej w Polsce

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z MRiRW

OPRACOWANIE

prof. dr hab. Marek Mrówczyński

Instytut Ochrony Roślin – PIB, Poznań

Ekspert Polskiego Związku Producentów Roślin Zbożowych